Zur Zeit des Hochbarock wurde die deutsche Barockszene vor allem von Bach, Händel und Telemann beherrscht. Der Name Francesco Venturini lässt uns eher an Italien denken, doch auch in Deutschland hat er seine Spuren hinterlassen. Ihn zu entdecken, dabei hilft eine neue CD des Labels "audite" in Kooperation mit Radio Bremen: Konzerte von Francesco Venturini mit dem norddeutschen Barockensemble "La festa musicale".

Wie klingt's?
Ganz so italienisch, wie es der Titel des Albums und der Name des Ensembles vermuten lassen, geht es nicht zu. Francesco Venturinis Lebensmittelpunkt war von mindestens 1698 bis zu seinem Tod 1745 die Stadt Hannover. Der dort angesiedelte Welfenhof war damals ein kultureller Mittelpunkt. In Sachen Musik bevorzugte man in jenen Jahren die französische Kunst, was auch Venturini nützte, der als Komponist den italienischen Stil mit dem französischen verband.

Warum hören?
Musik, die es vorher auf einer CD nicht zu hören gab – ein Ausschnitt aus dem Concerto Nr. 11 von Francesco Venturini. Gespielt von einem Ensemble, das erst vor sechs Jahren gegründet wurde, aber sich sehr schnell mit seiner Interpretation Alter Musik einen Namen gemacht hat.

Beeindruckend, wie die Musikerinnen und Musiker hier glänzen und brillieren. Sie alle haben die wunderbare Fähigkeit, sowohl perfekt im Ensemble-Spiel zu harmonieren als auch als Solisten herauszutreten. [...] Beeindruckend, wie la festa musicale diese Musik umsetzt – ergriffen, bewegt, leidenschaftlich, mit Empfindung, so wäre die musikalische Spielanweisung zu übersetzen. Und all das trifft auch auf die Interpretation des Ensembles zu.

The Epigraphes are Debussy piano pieces orchestrated by Ernest Ansermet, who also recorded them (I have that recording). They have not been recorded much as orchestral pieces. This is Ansermet’s orchestra, but he died in 1969. Still, it sounds the way he made them sound—even in Lucerne at the festival in 1988 and 1994. Despite the generally beautiful sound, I don’t find the Chausson an attractive recording. Maybe it’s the way Felicity Lott is miked— or maybe she was just out of sorts that day. She has an irritating edge to her sound. It may be that I am used to a more subtle sound: my favorite recordings are by Victoria de los Angeles and Montserrat Caballé. Chausson was a student of Massenet and Franck, but he was also friends with—and influenced by— Debussy and Albeniz. It is not a mistake to give this song cycle a slight Spanish edge. And I cannot now like the Roussel—the 19- minute Suite 2 from the ballet. I say “now” because when I was a student in Chicago Jean Martinon made quite a convincing case for the composer. Here his music seems brash and dissonant. I saw Jordan conduct this orchestra, and I thought he was excellent. I expected to be disappointed, because I remember seeing Ansermet; but Jordan maintained the orchestra’s tradition quite well.

Mozart’s Divertimento K 563 is widely regarded as the finest string trio ever written. It is in 6 movements rather than the usual 4, and the title is Divertimento, but don’t let those aspects of the work turn you off to it; it is not a mere diversion. It has some of Mozart’s loveliest writing for strings. It is also one of his longest chamber works, clocking in at threequarters of an hour. I assure you that Mozart didn’t pad the material to fill time, either. Every note counts. Jacques Thibaud String Trio was founded in 1994 at the Arts University in Berlin. Their current membership is violinist Burkhard Mais, violist Hannah Strijbos, and cellist Bogdan Jianu. They play well together and perform this work with more taste and sense of proportion than some other groups I’ve heard. I can recommend this performance, but they are up against stiff competition. Isaac Stern, Pinchas Zukerman, and Leonard Rose made a very fine recording in 1975. Gidon Kremer, Kim Kashkashian, and Yo-Yo Ma made a wonderful recording in 1985. That is my favorite. It is exquisitely polished yet very soulful. The musicians really sing and produce ravishing sounds (unusual for the perpetual enfant-terrible Kremer). The classic recording is by Jascha Heifetz, William Primrose, and Emanuel Feuermann from 1941. It shows its age, yet it is the most brilliant ever made. Some may not like it because of the exhibitionism of the players, all of whom were the greatest virtuosos of their age, but I like hearing such assured playing where all technical obstacles are surmounted with effortless aplomb and panache. The works I had never heard before are the 5 Preludes and Fugues. Except for the first three Preludes, all of the material was arranged from music of Bach. They are pleasant to listen to, but not masterpieces, and the three Preludes composed by Mozart don’t sound quite right coming before the more severe music of Bach.

Deze cd met de twee Celloconcerti van Sjostakovitsj zet de succesvolle samenwerking van audite voort met de in Straatsburg geboren cellist Marc Coppey, die beide werken met grenzeloze energie en zonder enige sentimentaliteit benadert.

Dmitri Sjostakovitsj componeerede twee concerti voor cello, beide opgedragen aan de meest vooraanstaande Sovjetcellist van zijn tijd, Mstislav Rostropovich. Dat was niet alleen te danken aan de vriendschap tussen de componist en de virtuoos, maar ook aan de politieke moed van Rostropovich. Toen Sjostakovitsj in 1948 uit al zijn posten werd gezet, verklaarde Rostropovitsj nl. zijn solidariteit met hem en riskeerde hij zijn eigen carrière. Sjostakovitsj heeft zich deze daad van vriendschap altijd herinnerd.

Het Celloconcerto nr. 1 in Es, op. 107, werd in 1959 gecomponeerd. Mstislav Rostropovitsj speelde het in oktober 1959 in de Grote Zaal van het Conservatorium van Leningrad, in première met Yevgeny Mravinsky als dirigent van het Leningrad Philharmonisch Orkest. De eerste opname werd gemaakt twee dagen na de première door Rostropovich en het Moscow Philharmonic, onder leiding van Aleksandr Gauk.

Sjostakovitsj componeerde zijn eerste Celloconcerto in een muzikale taal die bijna klassiek was, maar die ook een enorm panorama van stemmingen en gebaren liet horen van “Slava”, zoals Rostropovich bekend was bij zijn vrienden. De partituur is transparant, met een enkele hoorn als tegenhanger van het solo-instrument. Ook de vorm van het stuk is opmerkelijk. De derde beweging is een uitgebreide cadens voor de cello. Het eerste concerto wordt algemeen beschouwd als een van de moeilijkste gecoördineerde werken voor cello, samen met de Sinfonia Concertante van Sergei Prokofiev (foto), waarmee het bepaalde kenmerken deelt zoals de prominente rol van de pauken.

Sjostakovitsj zei dat “een impuls” voor het stuk werd gegeven door zijn bewondering voor dat eerdere werk. De eerste beweging begint met het viertonig hoofdthema dat is afgeleid van het DSCH-motief van de componist, hoewel de intervallen, het ritme en de vorm van het motto voortdurend worden vervormd en opnieuw gevormd doorheen het hele deel. Het is ook gerelateerd aan een thema uit de score van de componist voor de film “The Young Guard” (“Molodaya Gvardiya”) uit 1948, over een groep Sovjetsoldaten die door de nazi’s naar hun dood marcheren. Het thema komt terug in Sjostakovitsj’ Strijkkwartet nr. 8 uit 1960.

Toen de politieke ijstijd van het Brezjnev-regime voorbij was door de dooi van Chroesjtsjov, componeerde Sjostakovitsj zijn tweede concerto voor Rostropovitsj. Het bouwde voort op de confessionele intensiteit van het eerste concerto, maar was somberder van karakter, doordrenkt met threnodische tonen en de evocatie van een tikkende klok aan het einde. Sjostakovitsj tweede Celloconcerto bevat een virtuoze solo-cellopartij, begeleid door een klein orkest.

De twee ontmoetten elkaar voor het eerst toen Rostropovich in 1943 een cursus volgde bij Sjostakovitsj aan het conservatorium van Moskou, wat ertoe leidde dat de componist het buitengewoon talent van de cellist opmerkte en schreef dat de muzikant een ‘intense, rusteloze geest’ had, evenals een’hoge spiritualiteit die hij brengt tot zijn meesterschap. Sjostakovitsj zou zijn eerste celloconcerto echter pas in 1959 componeren, maar volgde het al snel met het tweede celloconcert in 1966. Rostropovitsj speelde het werk in première in september 1966 tijdens een feestelijk concert ter gelegenheid van Sjostakovitsj zestigste verjaardag. Hoewel de compositie Celloconcerto heet, schreef Sjostakovitsj aan zijn vriend Isaak Glikman, dat het ook de veertiende symfonie met een solo cellopartij genoemd had kunnen worden. Dit citaat verduidelijkt de balans tussen orkest en solist, en de cruciale rol die het orkest speelt.

Het tweede Celloconcerto is duister en dramatisch. Het begint met de solo-cello die een treurige melodie speelt. Het orkest zet deze sombere sfeer voort en versterkt de dalende lijn van de cello met dissonante harmonieën. Sjostakovitsj verplaatst de sfeer weg van de melancholische melodie met een levendige, dansachtige melodie. Deze verandering is echter niet blijvend, aangezien de cello in de laatste minuten van het deel terugkeert naar het aanvankelijk dalend thema.

In tegenstelling tot de sombere eerste beweging is de tweede beweging helder en levendig. Deze beweging heeft een knipoog naar de vriendschap tussen Sjostakovitsj en Rostropovitsj. De componist citeerde nl. de melodie van een populair Russisch lied uit de jaren 1920. Daarmee refereerde hij naar een avond, toen Sjostakovitsj aan zijn vriend, “Bubliki, kupite bubliki!”, zijn favoriet lied noemde. Het geestig antwoord tussen de twee verschijnt in de beweging terwijl de cello vreugdevol samenwerkt met het orkest. Na een nadrukkelijke koperblazersfanfare bij de opening van de derde beweging, speelt de cello een virtuoze cadens voor hij zich bij het orkest voegt. Sjostakovitsj zet de dialoog tussen cello en orkest in deze beweging verder. De fluit dialogeert met de cello terwijl ze samen de melodie presenteren. Hoewel de beweging ook een vrolijke sectie heeft, creëert de cello aan het einde van het werk opnieuw zijn donkere en contemplatieve sfeer. Het stuk eindigt als de cello wegsterft, alleen begeleid door een klein maar magisch percussie-ensemble.

Ook in zijn vijftiende en laatste symfonie, de enige symfonie die begint met een solo voor klokkenspel, herinnerde Sjostakovitsj zich zijn onschuldige kindertijd. De finale van deze symfonie is opmerkelijk door de ritmische variant in de pauken van het thema uit het inleidend adagio van Haydns laatste symfonie, ‘London’ (nr. 104), en de coda op een aanhoudende pedaalnoot in de strijkers, met daarboven een glinsterend, haast feeëriek, idiofoon toccata voor castagnetten, kleine trom, woodblock, xylofoon en triangel. Dit herinnert aan de finale van de tweede beweging (Moderato con Moto) van zijn vierde symfonie, en aan de finale van het tweede celloconcerto op. 126. De omstreden vierde symfonie werd gecomponeerd in 1935-1936 maar de première was pas in december 1961, door het Filharmonisch Orkest van Moskou o.l.v. Kirill Kondrashin (1914-1981), de vriend van Sjostakovitsj.

Ook in de elfdelige 14de symfonie uit 1969, op gedichten van o.a. Garcia Lorca en Apollinaire, voor bas en sopraan, opgedragen aan Benjamin Britten (foto), zou het speels slagwerk een belangrijke rol spelen, bv. de castagnetten in “Malaguena” (nr. 2), de xylofoon en trommel in “Les Attentives I” (nr.5) of het gezamenlijk slagwerk in “Schlußstück” op tekst van Rainer Maria Rilke (nr. 11). Uniek. Subliem!

Das Cello spricht hier eine ganz eigene Klangsprache, die den Zuhörer unmittelbar berührt.

A year ago, in 43:3, I reviewed virtually this identical program, performed by the Ssens Trio, and gave it a rave review. This release by the Jacques Thibaud String Trio is deserving of an equally rave recommendation, albeit for a reading of Mozart’s great string trio, the Divertimento, K 563, that differs markedly in approach from that of the Ssens Trio.

First, however, let me clarify why the two programs are virtually identical. Mozart transcribed for string trio five fugues by J. S. Bach and one by Wilhelm Friedemann Bach, prefaced four of them with Preludes of his own composition, and two of them with Preludes by their own composers. Here they are: [...]

The Ssens Trio included only the first three in the above table. The only reason I can think of for why is that they believed, or were told by their recording team, that there wasn’t enough space for more of them, even though the total timing of the disc ended up at just under 67 minutes. Here, the Jacques Thibaud Trio and their recording team found room for two more of numbers—4 and 5—for a total disc timing of 82 minutes on the nose. But there still wasn’t room for the last of them. However, Audite has made it available as a free download from its website, audite.de.

Now, to the differences between the two performances of the Divertimento. The Ssens’s approach is serious—scrupulous in its observance of the written notes and immaculate in its execution. The players genuflect in the presence of a masterpiece, perhaps the masterpiece of the string trio literature. It’s a divertimento in form—i.e., six movements with the customary two menuettos found in such works—but a string trio—i.e., violin, viola, and cello—in its instrumentation. It’s also a late work in Mozart’s canon, 1789, the same year that saw the composition of the Clarinet Quintet, K 581, and the antepenultimate string quartet, the No. 21 in D Major, K 575. These were works of a certain gravity, calling for readings respectful of their import.

But we don’t need Peter Shaffer and Miloš Forman’s movie, Amadeus, to know that up until his last days, Mozart could be a potty-mouthed cutup with a fun-filled zest for life. His association with Emanuel Schikaneder and the impresario’s folk theater tells us that, as does Mozart’s divertimento, Ein musikalischer Spaß (A Musical Joke), K 522, another relatively late work dating from 1787, and his funning around with Anton Stadler and the latter’s basset horns and clarinets. The Jacques Thibaud Trio hears Mozart’s string trio divertimento with different ears, ears that are attuned to a good deal of levity in the score, some of which, to be honest, I’d never really heard before.

I always knew that the theme and variations movement (4) was fall-down funny because I’ve played the work before. We even sang “Jack and Jill went up the hill ... ” to its side-slipping chromatic slithers. And its looney-tune, animated-cartoon finale was laugh-out-loud too. But I never thought the Menuettos could contain the giggles that the Thibaud players find in them. Listen to the little flip phrasings and portamentos that poke fun at the stylistic formalities, turning the aristocratic politeness into parody and caricature. Even the Adagio (2) and more so the minor-key variation in 4 are articulated with a crocodile-tears, faux-tragic expression that brings a smile to my face.

To achieve these effects and affects, the players do take liberties—a little rubato here, a stretched ritard there, inhaling pauses and exhaling sighs—but all of it conveys a sense of personal familiarity the players have with who Mozart really was. He wasn’t a carved alabaster figurine set upon an ivory pedestal. Perhaps more often than not, he could be that potty-mouthed cutup with a fun-filled zest for life depicted in Amadeus.

The Jacques Thibaud Trio has decided to have fun with the Divertimento, and, for me, it works wonderfully. I think I would sooner listen to this performance of the piece than I would any other; it’s irreverent and utterly delightful. The prize-winning Jacques Thibaud String Trio has been around since 1994. The ensemble has received worldwide acclaim, more than justified I would say based on this release. Among the ensemble’s previous albums have been a disc of string trios by Cras, Reger, Dohnányi, and Kodály, reviewed and recommended in 38:3 by Richard Kaplan, and a disc of trios by Milhaud, reviewed and recommended in 41:4 by Michael De Sapio. The Thibaud’s latest effort goes to the very top of my list. The best in virtuosity applied to the best in music-making.

Es ist die sechste Folge einer Gesamtaufnahme im eigentlichen Sinne, also einschließlich der Repertoire-Raritäten. Das schweizerische Klaviertrio hat Beethovens sämtliche Werke für Klaviertrio aufgenommen und legt nun Bearbeitungen des Streichquintetts op. 4 sowie der zweiten Sinfonie op. 36 vor. Abermals überzeugt das Ensemble durch seine genaue Lesart. Akzente, Tempi, Bögen – das ist ein ausgewogener Beethoven, klassisch im eigentlichen Sinne, und doch mehr: Dieser Beethoven kennt energisches Rumpeln ebenso wie den empfindsamen Gesang. Ein gelungener Abschluss einer aussagekräftigen Edition.

Wenn das Mandelring Quartett seine Notenschatzkiste plündert und 18 Titel für eine Zugabensammlung auswählt, ist Abwechslung garantiert. Von einzelnen Mozart- und Haydn-Sätzen bis zum "St. Louis Blues" von William C. Handy reicht das Spektrum, von Dvorák und Tschaikowski bis zu Leroy Anderson und Stevie Wonder. Zu erleben ist eine Vielfalt an Kostbarkeiten, an "Pennies From Heaven", wie das Album heißt – benannt nach dem gleichnamigen Film mit Bing Crosby.

Aber diese Vielfalt hat eine Kehrseite. Das Kurzweilige wirkt auf Dauer auch sehr kurzatmig, jedenfalls für mein Empfinden, weil die meisten Stückchen nur zwei bis vier Minuten dauern, bevor das Programm wieder in eine völlig andere Klangwelt hüpft. Die daraus entstehenden Stilbrüche sind teilweise echt hart – etwa, wenn der Tango-Klassiker "La vi llegar" in das verträumte "Andante cantabile" aus dem ersten Quartett von Tschaikowski mündet, bevor mit "The Syncopated Clock" von Leroy Anderson ein leichtfüßiger Jazzrhythmus herbeitrippelt.

Dass das Album für meine Ohren nicht ganz rund läuft, mag aber auch am unterschiedlichen Grad der Vertrautheit mit dem Repertoire liegen: Das ätherische Schweben im frühen Mozart-Adagio, der Schmelz bei Dvorák: und auch der Humor von Schostakowitsch scheinen dem Mandelring Quartett eben doch erheblich näher zu sein, als mancher Ausflug ins vermeintlich leichtere Fach. In den Tango-Arrangements schafft das Ensemble wirklich ein ganz eigenes Klima – aber in anderen Momenten des Programms bleiben die Interpretationen streckenweise zu "klassisch" – da klingt die exzellente Formation nicht so frei und natürlich, wie es die Musik fordert.

Pairing Shostakovich's cello concertos, both dedicated to Mstislav Rostropovich and premiered by him in 1959 and 1966 respectively, has become commonplace on recordings. To feature them in the same concert may be unique, but it makes sense, being a more varied journey than the one to be found in the two violin concertos. The greater part of the live intensity and atmosphere is to be found in the magnificent ensembles and (more often) solos of the Polish National Radio Symphony Orchestra players under the ever-reliable Lawrence Foster. Wind and horn especially sound wonderful in Katowice's muchpraised orchestra, with plenty of air around the instruments but also much immediacy. A bit too much, perhaps, as Coppey launches mezzo forte rather than piano into the quest of the First Concerto. At the opposite extreme, too, the best interpreters tend to find more tearing intensity. Coppey's intonation and timbre at both extremes of the register, though, are always of the highest order. The interweaving of soloist and orchestra constantly holds the attention, and you find more genuine pianissimos in the Second Concerto, its final Allegretto one of the most compelling in the entire orchestral repertoire with its percussion-accompanied fanfares, cadenzas, ritornellos and marionette dances. Here you really do sense the depths of Shostakovich's later style, always rethought in each work's approach to the question of imminent death, always original. The many quotations, speculative or actual, and what Shostakovich would have called 'pseudo-quotations', are admirably covered in Michael Struck-Schloen's impressively detailed notes.